تاریخ پر فراز و نشیب کشور ما پیوسته شاهد مبارزاتی پیگیر برای دفاع سرسختانه از اصالت ملی در همه زمینه های سیاسی ، اجتماعی ، مذهبی و فرهنگی بوده و در این راه پدران ما بطور دائم با اشغال نظامی ، فرهنگی و عقیدتی مبارزه کرده اند و موجودیت خود را که بت هویت ، آئین ، زبان و فرهنگ خاص آنان در آمیخته بود به شدت پاس می داشتند . دولت مستقل رستمیه در شمال آفریقا به دست« عبدالرحمان رستم » رهبر نظامی و مذهبی خراسانی و بعد از آن « یعقوب لیس صفاری » و سپس « ابومسلم خراسانی » و آنگاه « ارتش ایراین دیلمی » ...

در قلمرو فرهنگی بالاخص رویارویی آریایی با فرهنگ مهاجم سامی حتی از رویاروییهای سیاسی  برای حفظ ارزشهای ملی شدیدتر و پیگیرتر بود و تبار ایرانی ، گذشته و افتخارش را به فراموشی نسپرد و آنرا در تمام جلوه های ادب ، هنر ، شعر ، موسیقی ، فولکلور ، رسوم روزمره خویش و بالاخره حفظ سنتها از آن جمله جشنهای نوروز ، مهرگان ، سده و ... را همواره زنده نگاه داشته است . به روال آئین باستان در پسین روز دهم بهمن هم اکنون نیز هر ساله در نقاطی از ایران که زرتشتیان بیشتری سکونت دارند ـ کرمان ، یزد ، تهران ـ جشن سده با شکوه تمام برگزار می شود و ایرانیانی که تابع سنن و آداب خود مانده اند در این شادی حضور فعال دارند... بیرونی در کتاب التفهیم سبب نام سده را به عدد صد ارتباط داده و می گوید: از او تا نوروز پنجاه روز است و پنجاه شب و در آثار الباقیه آورده است که این جشن درست صد روز پس از آغاز زمستان پنجاه ماه و از اولین روز آبان ماه آغاز میشد گرفته می شود ، زیرا  که ایرانیان باستان سال را به دو بخش می کردند : تابستان هفت ماهه و زمستان پنج ماهه ... این وجه تسمیه وهنگام اصلی جشن به عهد ساسانیان می رسد.

وجه دیگر سده این است که می گویند چون اولاد آدم به صد رسید و مصادف با دهم بهمن بود آن را به صده نام نهادند و در ان شب آتش بازی کردند و کوههای آتش از هیمه و چوب بر افروختند.

ز هوشنگ ماند این سده یادگار

بسی باد چون اودگر شهریار(فردوسی)

بعضی جشن را به فریدون نسبت داده اند :

سده جشن ملوک نام دار است

ز افریدون و از جم یادگار است(عنصری)

منوچهری سروده است که ،

آمد این سید احرار شب جشن سده

شب جشن سده را حرمت بسیار بود

در این روز فارسیان جشن مفصلی برپا می کردند و آتش بسیار می افروختند ـ ملوک و سلاطین وقت ، مرغان و جانوران صحرائی را گرفته دسته های گیاه خشک بر پای آنها بسته و شعله ور می ساختند و رهایش می کردند تا آتش در همه کوه و صحرا فتد و سده هر چه وسیع تر و با شکوه تر...

و ینک بیامده ست به پنجاه روز پیش

جشن سده طلایه نوروز نامدار م«نوبهار»  (منوچهری)

صد به صاد معرف سد به سین است چون در کلام فرس قدیم صاد نیامده و در قدیم صد را به سین می نوشتند . شب  سده است ، یکی آتش بلند افروز حق است مرسده را بر تو ، حق آن بگذار (فرخی )

گویند واضع این جشن کیومرث بود و او را صد فرزند دختر و پسر ، چون به سن رشد و تمییز رسیدند د ر شب این روز جشنی ساخت و همه را کد خدا کرد و آتش بسیار افروختند و به این سبب آن را سده می گویند.

نظامی می گوید: به نوروز جمشید و جشن سده که نو گشتی آیین آتشکده ... این سنت فرخنده و شادی افزا را پاس میداریم و به یاد اجدادمان برگزاری باشکوه آن را در رسالت خویش می بینیم و نسل جوان را مسئول حفظ اینگونه سنت ها ... که چنین باد.

                                                                                          (ضیاء مصباح)

دهم بهمن ( ۵۰ روز مانده به نوروز ) مصادف است با جشن سده ( جشن آتش به مناسبت آغازتدریجی کاسته شدن از میزان برودت ) ، آئین هزاران ساله ایرانیان ، مراسم این جشن ملی همه ایرانیان با هزار سال پیش تفاوت نکرده است . جشن سده را به هوشنگ پیشدادی نسبت دهند . فردوسی در این زمینه می گوید :

 به هوشنگ ماند این « سده » یادگار                بسی باد چون او دگر شهریار