آنان سالها پیش بار سفر بستند و رفتند . خیلی پیشتر از زمانی که گرین کارت و لاتاری اختراع شده باشد. حتی می گویند کشتی عظیم و افسانه ای تایتانیک که هزار و پانصد مسافر را قرر بود به ساحل ینگه دنیا برساند چهار ایرانی را نیز به همراه داشته است . اما ایرانیان پیش از این تاریخ نیز به آمریکا مهاجرت کرده بودند . در حال حاضر آمار دقیقی از وجود ایرانی های مهاجر در کشور پهناور آمریکا موجود نیست . آنچه مسلم است تعداد مهاجران ایرانی در آمریکا بیشتر از تعداد مهاجرن ایرانی در دیگر کشورهاست و نسبت افراد تحصیلکرده ، بزرگان و صاحب صنعت در آنها بیش از مهاجران ایرانی در سایر کشورهاست . بر اساس تحقیقی که دفتر که در دفتر نمایندگی سازمان ملل متحد در نیویورک انجام شده است حدود ۲۴۰ هزار ایرانی دارای تحصیلات عالی در آمریکا زندگی میکنند . تاکنون مشخصات حدود صدهزار نفر از ایرانیان ساکن آمریکا جمع آوری شده است .

بیشترین رقم ایرانیان حدود 50 هزارنفر در غرب آمریکا و کمترین میزان دو هزار نفر در غرب میانه ساکن هستند . بررسی های دیگر نشان می دهد که ایرانیان مهاجر در 50 ایالت آمریکا پراکنده هستند . با امکانات محدود از طریق مکاتبه ،تماس تلفنی و ملاقات های حضوری ارتباط با 16 هزار نفر برقرار شده است. بر اساس بررسی انجام شده 46 درصد از 16هزار نفر ایرانی که اطلاعات نسبتاً  کافی در مورد آنها  موجود است دارای تحصیلات عالی هستند . قابل توجه است آماری که از شرکت کنندگان جمهوری خواه ایرانی در انتخابات سال  1999 آمریکا استخراج شده است دقیقاً میزان درصد ایرانیان با تحصیلات عالی را 46 درصد ذکر کرده است . 20 درصد از انها دارای مدرک دکترا ، 9 درصد دکترای پزشکی ، 8 درصد فوق لیسانس و 10 درصد از این تعداد دارای مدرک لیسانس هستند . 53 درصد باقیمانده از این جمعیت شامل افراد صاحب حرف و صاحبان صنایع و تجارت هستند . با احتساب آمار فوق که حدود 29 درصد از 16 هزار را نشان می دهد که دارای دکترا هستند این موضوع در خور تامل است . بر اساس یک بررسی اجمالی و                                                                                                      

هر چند شهروندان ایرانی با شنیدن واژه « گرین کارت» به یاد مهاجرت و اقامت آمریکا می افتند اما در نظر داشته باشید که کارت سبز اقامت در کشور یک قاعده نانوشته است که به صورت عرف در بیشتر کشورها اجرا می شود . در همین ایران خودمان مهاجران عراقی و افغانی با واژه کارت سبز (معادل فارسی گرین کارت) کاملاً آشنا هستند . کارت اجازه حضور مهاجران و پناهجویان عراقی که از اداره کل اتباع خارجی وزارت کشوردریافت می کنند کاملاً سبز رنگ است . برای جدا کردن وضعیت و رویه وزارت کشور در خصوص مهاجران این قضیه و عرف نانوشته در مورد افغانی ها اجرا نشد و پس از چندی کارت آنها را به رنگ آبی تغییر دادند که واژه کارت آبی در میان مهاجرین افغانی کاملاً رسا است . اما در مورد گرین کارت آمریکا باید گفت که اعطای آن رویه ای است حقوقی که به سال ها پیش در آمریکا باز می گردد . اصولاً آمریکا کشور مهاجرپذیر است و با حضور مهاجران شکل گرفت . در زمان تصویب قانون کنفدراسیون ها و تشکیل و استقلال ایالت ها ، مصوب شد که سازمان هایی برای اسکان مهاجران تشکیل شود که وضعیت مهاجران ثبت شده و بر اساس جمعیت هر منطقه به آنها اجازه اقامت و کار داده شود تا بتوان از طریق آن به امور مالیاتی و حساب های بانکی و وضعیت اراضی رسیدگی کرد . از آن جایی که آمریکا با سیستم اداری انگلیسی ها پیش از استقلال این کشور اداره می شد ، سوابق سازماندهی شده و مناسبی وجود داشت و بر اساس آن کارت اقامت صادر شد . رویه نخستین به پایان سال های 1800 باز می گردد . از آن جایی که قوانین برده داری و اداره مستمرات نیز در آمریکا جاری بود ، در ابتدا مهاجران مجبور بودند خود را در یکی از این دو سیستم جا دهند که به بروز مشکلاتی زیاد منجر شد . دست آخر فرمانداری های ایالتی تصمیم گرفتند قوانین خاصی برای مهاجران تصویب کنند . همین رویه اندک اندک و به تدریج قانونمند شد و در زمان استقلال و متحد شدن ایالت های آمریکا تحت قوانین مهاجرت در کنفدراسیون ایالتی تصویب شد . طبق این قانون مهاجر کسی است که بخواهد سکونت دائم را در ایالت متحده اختیار کند . برای این کار ، شخص متقاضی باید از طریق یک دلیل منطقی حضور خود را به فرمانداری اعلام کند . در آن زمان بیشتر مهاجران با ایده کسب آینده ای بهتر راهی آمریکا می شدند و قوانین سنتی برای مهاجران وجود نداشت . در سال 1900 و واسط این دوران هجوم مهاجرت به آمریکا بالا گرفت . ایتالیایی ها قوم پیشتاز بودند و بیشترین آمار مهاجرت به آمریکا را به خود اختصاص دادند . از همان زمان قانون کسب و دریافت گرین کارت نوشته و به اجرا درآمد . طبق این قانون و به جهت نظام مند کردن حضور مهاجران چنین تعریف شد که یک مهاجر در صورتی می تواند درخواست دهد که طبق قوانین نخست مهاجر شناخته شده و شرایط اطلاق مهاجر به او فراهم باشد و دوم

فرزندان قشرهای فقیر و آسیب پذیرهرجامعه ای خواسته یا ناخواسته وارث آسیبهای شدید روحی - روانی ای هستند که از بدو تولد همچون زخمی کاری بر پیکره ی معصوم و نورسته شان می نشیند. این زخمها ناشی از فقر ، عدم آموزش ، تربیت نامناسب  و  غیره در محیط خانواده و جامعه است که منجر به روابطی از هم گسیخته و پر تنش در سطح اعضای خانواده و جامعه می گردد . و اما پدران این خانواده ها که زیر بار فشارهای سهمگینی همچون تأمین هزینه های کمر شکن خانواده که خود نیز تحت الشعاع بیکاری های گسترده و دستمزد های پایین ، نبود بیمه و بازنشستگی فراگیر و غیره قرار دارد ، کم کم تبدیل به موجوداتی مریض ، بریده و شکست خورده می شوند . که بطور غیر منطقی و پرخاشگرانه از هر چیزی گله و شکایت دارنددر حالی که اکثریت باتفاق این نسل این مشکلات را در همه چیز و همه کس جستجو میکنند بجز خود . که البته این خود نیز ریشه ای تاریخی و جامعه شناختی دارد که از موضوع این بحث خارج است .

این هنجارها عموماً ناخواسته به فرزندان منتقل می گردد بصورتی که بروز این مشکلات و تعارض ها در حساس ترین دوران زندگی یک نوجوان تبدیل به نزاع و کشمکشی دائمی میان فرزندان و والدین به خصوص پدران وپسران می گردد .

فرزندان پسر نصیب بسیار بیشتری از آن می برند و چنان آسیب پذیر هستند که به سرعت وارد بحران می شوند و از آنجاکه در محیط خانواده و جامعه خود کمتر احساس استقلال ، شادی و امنیت می کنند، از طرفی دیگر با مشکلاتی همچون بیکاری و بی پولی روبرو هستند، در جامعه ای بسته، عاری از شادی و جامعه ای که هر روز بحرانی نو می آفریند در ورای عقده های جنسی ، تمایلات سرکوب شده و آینده ای مبهم ،پس از افسردگی ،خمودگی  و انفعال در دام اعتیاد می افتند . اگرچه گیلان ما سر شار از چشم اندازهای بدیع و زیباست و بزرگان  علم و هنر و ادب فراوانی از آن برخواسته اند اما این دلیل نمی شود که هر روز  در مشایعت به خاک سپاری  قلبی جوان از پس اعتیاد به سوگ بنشینیم و یا مثل عموم مردم بی توجه انگار که از کنار صحنه ای تکرارری ملول و چندش آور گذر میکنیم  حتی به آن نپردازیم و از ان سخنی به میان نیاوریم . چند نفر از ما چنین کرد و به چشم خود فردا جوان خود را در این دام بلا یافت و بر خاک سیاه نشست ؟

و چنین است که یکی می میرد و یکی می ماند .

                                                                                                               شهرام کیهان فر

هر که شد محرم دل ، در حرم یار بماند

وآن که این کار ندانست ، در انکار بماند

جر دلم کو ز ازل تا به ابد عاشق رفت

جاودان کس نشنیدم که در این کار بماند

اگر از پرده برون شد دل من عیب مکن ،

شکر ایزد که نه در پرده پندار بماند !

از صدای سخن عشق ندیدم خوش تر

یادگاری که در این گنبد دبار بماند .

خرقه پوشان همگی مست گذشتند و گذشت ؛

قصه ما ست که بر هر سر بازار بماند .

صوفیان واستدند از گرومی همه رخت

خرقه ماست که در خانه خمار بماند .

داشتم دلقی و صد عیب مرا می پوشید ؛

خرقه ، رهن می و مطرب شد و زنار بماند.

گشت بیمار که چون چشم تو گردد نرگس،

شیوه  آن نشدنش حاصل و ، بیمار بماند.

بر جمال تو،  چنان صورت چین حیران شد

که حدیثش همه جا بر در و دیوار بماند .

به تماشا گه زلفت، دل حافظ، روزی

شد که بازآید و، جاوید گرفتار بماند.

                                                                                                            حافظ

بارها گفته ام و بار دگر می گویم

که من گمشده این ره نه به خود می پویم

از پس آینه طوطی صفتم داشته اند

آنچه استاد ازل گفت بگو می گویم

من اگر خارم و گر گل چمن آرایی است

که از آن دست که او می کشدم می رویم

دوستان عیب من بی دل حیران مکنید

گوهری دارم و صاحب نظری می جویم

گر چه با دلق ملمع می رنگین عیب است

مکنم عیب کزو رنگ ریا می شویم

خنده و گریه عشاق به جایی دگر است

می سرایم به شب و وقت سحر می مویم

واعظم گفت که حافظ در میخانه مبوی

گو مکن عیب که من مشک ختن می بویم

                                                                                      حافظ

این واقعیت که فلسفه امروز ریشه های قوی در فلسفه یونان دارد موجب سوء تعبیرهای فراوان شده است . غرب مدعی است که یونان نه تنها خاستگاه فلسفه بلکه کانون اصلی فرهنگ و تمدن بوده است و چون سرزمین یونان قسمتی از غرب است پس فرهنگ و تمدن اساساً پدیده ای است غربی ، و خلاص . برای پاسخگویی به این سفسطه باید به چند نکته توجه داشت :

1- فلسفه یونان باستان امری خود جوش نبوده است . درخت مرموزی نبوده که ناگهان در زمین خاصی سر بر آرد و پیش از آن در هیچ جا ریشه نکرده باشد . فلسفه یونان ، ماند هر پدیده دیگر فرهنگی ، از ترکیب عناصر مختلف به وجود آمده است . ریشه این عناصر در نقاط مختلف پراکنده بوده ، و سپس به عللی معین از یونان سر بر آورده و پرورش یافته و میوه اش باز به نقطه مختلف رفته است .

دیوژنس لائرتیوس که خود یونانی بوده می نویسد که زادگاه دانش فلسفی نخست در خاور زمین و در میان مصریان بوده است . محقق دیگری می گوید که : « اندیشه های اساسی که در نظام اندیشمندان مکتب ایونیا (یونان) یافت می شود از نظریات هسیودوس hesiodos شاعر معروف یونانی و جهانشناسی افسانه ای وی برگرفته شده است و سرچشمه این جهانشناسی نیز به نوبه خود به نظریات بابلیان باستان درباره پیدایش جهان ... باز می گردد و فیلسوفان ایونیاتنها به مضمون این جهان بینی های افسانه ای ، جنبه عقلانی بخشیده اند ...

2- اگر از تمدنهای قدیم اثر فلسفی مهمی باقی نمانده دلیل بر آن نمی تواند بود که آن اقوام از تفکر فلسفی بی بهره بوده اند . تاریخ نشان می دهد که نمی توان هیچ رشته ای از فرهنگ را به ملتی منحصر دانست . چگونه می توان تصور کرد که در سرزمینی دانش یا هنر بارور باشد اما از فلسفه نشانی نباشد ؟ علاوه بر این ، با وجود همه ضایعات فرهنگی باز هم امروز دلایل زیادی بر وجود فلسفه در چین و هند و ایران باستان در دست است .

3- انتقال فلسفه از یونان به شرق و سیر دین از آسیا به اروپا نشان می دهد که محال است مردم جهان را از نظر داشتن یا نداشتن تفکر فلسفی تقسیم بندی کرد . این سخن با آن نکته که تفکر آدمی از اندیشه دینی به استدلال فلسفی می گراید منافاتی ندارد : ملتها از ذخایر معنوی یکدیگر استفاده می برند ، و اضافه بر آن اگر محیطی بر رشته ای از فرهنگ تنگ شد آن فرهنگ به نقطه مساعدتری رخت می کشد :

هنگامی که تمدن یونان معدوم شد فلسفه به نقطه آبادتری که شرق آن روز بود نقل مکان کرده و چون شرق ویران شد از راه ایتالیا به اروپا رفت .

وجود کنفوسیوس و بودا و زرتشت و فردوسی و ابن سینا ثابت می کند که فلسفه به هیچوجه پدیده ای غربی نیست . هر جا که خاک بارور باشد یا نسیمی مساعد بوزد درخت اندیشه سر بر می دارد

«فلسفه غربی» وجود ندارد ، بلکه باید از سیر فلسفه در غرب ، در چین ، در هند ، در ایران ... سخن گفت . بشر یک کل است و ناچار کلیاتی دارد و این کلیات بیشتر در فلسفه نمودار می شود . البته فلسفه سرزمینهای مختلف یکسان نیست . اما این ناهمانندی مربوط به ملتهاست نه خط موهوم شرق و غرب .

                                                                                منبع : کتاب دیدگاهها(چاپ ۱۳۵۲ )- مصطفی رحیمی

می توان به یقین گفت که خرمدینان به آئین مزدک دلبستگی داشته اند ، اما این نکته چندان گرهی از کار نمی گشاید ، زیرا عقاید مزدک نیز چون آئین بابک در پرده ای از بهتان و دشنام پوشیده است . آیا پیش از بابک خرمدینان ، اندیشمندی داشته اند ؟ آیا خود بابک ، با توجه به گذشتن سه قرن ، چیزی به آئین مزدک افزوده است ؟ در برابر این پرسشها پاسخی نیست .

ولی ، در هر حال ، برای شناختن بابک باید مزدک را ، هر چند به اختصار ، شناخت .

در سیاستنامه نظام الملک آمده است که : « مزدک گفت مال بخشیده ای است میان مردمانی که همه بندگان خدایند و فرزندان آدمند . و به چه حاجتمند گردند ؟ باید که مال یکدیگر خرج کنند تا هیچکس را بی برگی نباشد و درماندگی . متساوی دلی باشد .» در این عبارت جمله « باید که مال یکدیگر خرج کنند» بی شک تهمت است ، از نوع دشنام « سگان حرامزاده» که همین نویسنده جای دیگر در مورد خرمدینان بکار می برد . زیرا اگر قرار باشد ، نه در جامعه ساسانی که در جامعه امروز نیز . و هیچ نهضت انقلابی که ناچار نیازمند انضباط نخستین است ، حکم به چنین هرج و مرجی نمی دهد . با حذف این جمله از عبارت سیاستنامه آنچه می ماند نشانه آئینی است مبنی بر داد و برابری ، و چون از قلم دشمن تراویده تجلیلی است راستین :

مردمان همه بندگان خدایند و فرزندان آدم ، پس برابرند و کسی را برکسی برتری ذاتی نیست . نیازمندی این مردم هیچ توجیه عقلی و طبیعی ندارد ، باید به چاره اش کوشید ، چنان که کسی بی برگ و درمانده نباشد . و بالاتر از همه باید عشق به برابری را در دلها جای داد . می دانیم که مزدک اسپارتاکوس نبود که از اعماق اجتماع برخاسته باشد ، مردی بود « روحانی و اندرزگو» یعنی واعظی از مغان که به نیروی اندیشه و قدرت سخن و قوت منطق راهی برای نجات از ستم طبقات حاکم عصر خود می جست . به عبارت دیگر نهضت مزدک قیامی توده ای نبود ، نهضتی بود روشنفکری . باید توجه داشت که منطق مزدک ، قباد پادشاه ساسانی را قانع کرد و حتی پیرو او ساخت . البته قباد از بیم قدرت اشراف که برادرش بلاش را از تخت شاهی به زیر کشیده بودند و کور کرده بودند ، نه با همدلی که از راه مصلحت وقت ، یک سالی به آئین مزدک پیوست ، و به قولی او را موبد موبدان کرد . اما همین ماجرا نشان می دهد که اگر واقعاً مزدک « اندرزگو» فتوی داده بود که مردم بی حساب و کتاب « مال یکدیگر خرج کنند» ، و مهمتر از آن ، چنان که ادعا کرده اند ، زنان میان همه مردان مشترک باشند ، پادشاه ساسانی با همه مصلحت بینی ، نه یک سال بلکه یک آن نیز نمی توانست با چنین آئینی همداستان شود .

می توان به یقین گفت که دو تهمت در مورد مزدک ( وهمه وابستگان به آئین او) دروغ محض است : یکی اشتراک زنان ، و دیگری اشتراک اموال . خاصه که آئین مزدک ، تحت تأثیر عقاید مانی ، به زهد و پرهیز و حتی ریاضت توجه فراوان دارد .

آیا در پشت این تهمتها واقعیتی پنهان نیست ؟ مشئله این است که وجود « شبستان» حرمسرای بزرگ ، برای اشراف ساسانی واقعیتی تاریخی است . بزرگان ساسانی از « پادشاه زن» که مهتر زنان حرم بوده ، تا « چاکر زن» همسران متعدد داشته اند . در میان اقوامی که در مجاورت امپراتوری زندگی می کرده اند ( مانند هیاطله) هنوز ازدواج گروهی مرسوم بوده است . وجود حرمسرا و وجود مسلم جور و بیداد نشان می دهد که زنان و دختران کشاورز و طبقات تهیدست از تعدی اشراف مصون نبوده اند . مزدک بیگمان درباره این بیداد نظرهای اصلاحی داشته است که چگونگی آن روشن نیست . اما روشن است که اشراف  الغای تعدد زوجات و برافتادن رسم شبستان داری را « تعدی به نوامیس» می دانسته اند و کم کردن زنان حرمسرا و صاحب حق شدن کشاورزان را « اشتراکی کردن زن» می نامیده اند . جالب آن که برخی از مورخان اسلامی ازدواج با محارم را از ابداعات مزدک و بابک می دانند . حال آن که این امر به شرح تحقیقات کریستنس و دیگران پیش از آن هم سابقه داشته است .

همین حکم درباره اشتراکی کردن اموال توسط مزدک نیز صادق است . به حکایت تاریخ ، جنگهای متوالی و بیداد و غارت اشراف و کارداران حکومت ساسانی گاه گاه منجر به بروز قحطی در کشور می شد .

می نویسند که در دوران پادشاهی پیروز قحطی بزرگی روی نمود که هفت سال طول کشید و بسیاری از مردم از گرسنگی مردند . قدرت انبارداران چنان بود که چون به سال 484 میلادی بلاش پادشاه ساسانی خواست خراجی از آن بستاند فرمانروائی و بینائی خود را بر سر این کار کذاشت .

بعید نیست که مزدک عقیده داشته است که به هنگام قحطی ، گشودن انبار غله اشراف و رساندن غله به دست صاحبان واقعی آن ، بر دولت مجاز است .

جائی که بلاش پادشاه را کور و تبعید کنندد ، تکلیف مزدک معلوم است . آن کشتار وحشیانه او و یارانش و سپس زدن داغ باطل « اشتراک زنان و انوال» بر عقاید او .

اگر گفته فردوسی را در شاهنامه حجت بدانیم به عقیده مزدک سرچشمه ناروائیها پنج چیز است :

- تنگدستی و نیاز ( که ، این همه گفتند و حل نگشت مسائل)

- مال اندوزی و آز که قطب دیگر تهیدستی و نیاز است . که چون داشتن هدف آدمی شود ، بودن تحت الشعاع قرار می گیرد و اشیاء آسان بر انسان و انسانیت چیره می شوند .

- کینه و خشم و حسد که ضد مهربانی و دوستی و همدلی است .

                                                                                                            منبع : کتاب دیدگاهها(چاپ ۱۳۵۲ )- مصطفی رحیمی

می گویند که نوعی صوفی گری ، به معنای منفی کلمه ، با « روح ایرانی » عجین است . و باز می گویند که ایرانی اساساً اهل « شعر» است نه عمل .

این نوع داوری ها  به یکباره بی اساس است . نخست بدان سبب که هیچ صفتی را نمی توان برای همیشه به ملتی منسوب داشت یا از او سلب کرد : ایرانی در زمان حضور زرتشت خصوصیاتی داشته و در دوران تسلط مغول خصوصیاتی دیگر . یونان دوران افلاطون مشخصاتی داشته و یونان دوران سرهنگها مشخصاتی دیگر . دوم آنکه میان شعر فردوسی و ناصر خسرو و شعر فلان صوفی ظاهر بین ، که نهاد دام و سر حقه باز کرد ، تفاوت بسیار است . و سوم آنکه مردان عمل در کشور ما کم نیستند ؛ منتهی باید نام ایشان را که به عمد و به سهو در زیر غبار فراموشی و دروغ پنهان است ، آشکار کرد .

قرن سوم و چهارم هجری از این دیدگاه دوران چشمگیری است : در این عصر ما شاعر بلند اندیشه و حماسه سرایی چون فردوسی داریم ؛ دانشمند بلند پایه ای چون رازی ؛ فیلسوف نامداری چون ابن سینا ، و مبارز چیره دستی چون بابک . و این جامعیت فکری که تا اقلیم عمل گسترده می شود سخت جالب است و در خور بحث و بررسی فراوان .

بابک را باید برترین مبارز این سرزمین دانست . هیچ یک از مردان عمل تاریخ وطن ما در دلیری و بزرگی و هوشیاری به پایه او نمی رسند . اگر رویدادهای شاهناه فردوسی از مرز تاریخ باستان می گذشت و به قرن سوم هجری می رسید ، ما در دنباله حماسه ملی خود ، از خلال شعر بلند فردوسی ، رستم دیگری می دیدیم : رستم راستین ، حماسه ای در تاریخ ، نه در جهان تخیل . داستان بابک واقعیتی است همسنگ افسانه 

نام بابک غالباً در ردیف نام ابومسلم خراسانی و مازیار و افشین می آید . ابومسلم خراسانی با همه دلاوری و عظمت تاریخی مرتکب این اشتباه بزرگ شد که حکومت را از چنگ امویان بیرون آورد اما به کسانی چون عباسیان سپرد که با سفاکی و ستم از سلف خود اعاده ی حیثیت کردند . در مورد مازیار بعداً بحث خواهیم کرد اما افشین، اساساً بیهوده نامش در صف رزمندگان راه وطن آمده است . نهادن نام افشین در کنار نام بابک یعنی دشنام به بابک ، یا دست کم نشناختن او.

تحقیق درباره ی بابک کاری است بسیار دشوار زیرا در هر سند تاریخی که از ا نامی هست با افترا و حتی دشنام همراه است . تنها مرد تاریخی که در این باره از بابک کم نمی آورد مزدک است . و این، البته تصادفی نیست . بابک در اوراق تاریخ با بهتان و افترا در واقع بمباران شده است . و این افترا از پدر و مادر او آغاز می شود و حتی کوشیده اند بر«حرامزادگی» بابک «دلایل عینی» بیابند و سپس موج تمت و دشنام متوجه خود بابک می شود . تهمتها به حدی متنوع هست که وقتی مورخی مانند طبری می نویسد که بابک لکنت زبان داشته ، خواننده نمی داند که این صفت را باید از جمله تهمتها دانست یا واقعاً چنین بوده است .

سپس این باران رحمت بیدریغ متوجه جمع خرمدینان می شود. این تهمتها و دشنامها، به رغم  گویندگانش دلیل عظمت بابک و خرمدینان است . آن کس که بزرگ نیست دشمنی هم ندارد . این خشمهای سوزان که بدین صورت بر اوراق تاریخ جاری شده از یک سو نشانه ی بی منطقی مخالفان بابک است و از سوی دیگر نشانه وسعت و عظمت کار او.

                                                                                                          منبع : کتاب دیدگاهها(چاپ ۱۳۵۲ )- مصطفی رحیمی